(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.58. అధ్యాయః 058
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి రాజోత్పత్తేర్బ్రహ్మకృతదండనీతిగ్రంథప్రతిపాద్యార్థానాం పృథురాజచరితాదీనాం చ కథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

వైశంపాయన ఉవాచ। 12-58-0x(5475)(67040)
తతః కల్యం సముత్థాయ కృతపూర్వాహ్ణికక్రియాః।
యయుస్తే నగరాకారైః రథైః పాండవయాదవాః॥ 12-58-1(67041)
ప్రతిపద్య కురుక్షేత్రం భీష్మమాసాద్య చానఘం।
సుఖాం చ రజనీం పృష్ట్వా గాంగేయం రథినాం వరం॥ 12-58-2(67042)
వ్యాసాదీనభివాద్యర్షీన్సర్వైస్తైశ్చాభినందితాః।
నిషేదురభితో భీష్మం పరివార్య సమంతతః॥ 12-58-3(67043)
తతో రాజా మహాతేజా ధర్మపుత్రో యుధిష్ఠిరః।
అబ్రవీత్ప్రాంజలిర్భీష్మం ప్రతిపూజ్య యథావిధి॥ 12-58-4(67044)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-58-5x(5476)
య ఏష రాజన్రాజేతి శబ్దశ్చరతి భారత।
కథమేష సముత్పన్నస్తన్మే బ్రూహి పితామహ॥ 12-58-5(67045)
తుల్యపాణిభుజగ్రీవస్తుల్యబుద్ధీంద్రియాత్మకః।
తుల్యదుఃఖసుఖాత్మా చ తుల్యపృష్ఠముఖోదరః॥ 12-58-6(67046)
తుల్యశుక్రాస్థిమజ్జా చ తుల్యమాంసాసృగేవ చ।
నేఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసతుల్యశ్చ తుల్యప్రాణశరీరవాన్॥ 12-58-7(67047)
సమానజన్మమరణః సమః సర్వైర్గుణైర్నృణాం।
విశిష్టబుద్ధీఞ్శూరాంశ్చ కథమేకోఽధితిష్ఠతి॥ 12-58-8(67048)
కథమేకో మహీం కృత్స్నాం శూరవీరార్యసంకులం।
రక్షత్యపి చ లోకస్య ప్రసాదమభివాంఛతి॥ 12-58-9(67049)
ఏకస్య తు ప్రసాదేన కృత్స్నో లోకః ప్రసీదతి।
వ్యాకులే చాకులః సర్వో భవతీతి వినిశ్చయః॥ 12-58-10(67050)
ఏతదిచ్ఛాంయహం శ్రోతుం త్వత్తో హి భరతర్షభ।
కృత్స్నం తన్మే యథాతత్త్వం ప్రబ్రూహి వదతాం వర॥ 12-58-11(67051)
నైతత్కారణమత్యల్పం భవిష్యతి విశాంపతే।
యదేకస్మింజగత్సర్వం దేవవద్యాతి సన్నతిం॥ 12-58-12(67052)
భీష్మ ఉవాచ। 12-58-13x(5477)
నియతస్త్వం నరవ్యాఘ్ర శృణు సర్వమశేషతః।
యథా రాజ్యం సముత్పన్నమాదౌ కృతయుగేఽభవత్॥ 12-58-13(67053)
నైవ రాజ్యం న రాజాఽఽసీన్న చ దండో న దాండికః।
ధర్మేణైవ ప్రజాః సర్వా రక్షంతి స్మ పరస్పరం॥ 12-58-14(67054)
పాల్యమానాస్తథాఽన్యోన్యం నరా ధర్మేణ భారత।
దైన్యం పరముపాజగ్ముస్తతస్తాన్మోహ ఆవిశత్॥ 12-58-15(67055)
తే మోహవశమాపన్నా మనుజా మనుజర్షభ।
ప్రతిపత్తివిమోహాచ్చ ధర్మస్తేషామనీనశత్॥ 12-58-16(67056)
నష్టాయాం ప్రతిపత్తౌ చ మోహవశ్యా నరాస్తదా।
లోభస్య వశమాపన్నాః సర్వే భరతసత్తమ॥ 12-58-17(67057)
అప్రాప్తస్యాభిమర్శం తు కుర్వంతో మనుజాస్తతః।
కామో నామాపరస్తత్ర ప్రత్యపద్యత వై ప్రభో॥ 12-58-18(67058)
తాంస్తు కామవశం ప్రాప్తాన్రాగో నామాభిసంస్పృశత్।
రక్తాశ్చ నాభ్యజానంత కార్యాకార్యే యుధిష్ఠిర॥ 12-58-19(67059)
అగంయాగమనం చైవ వాచ్యావాచ్యం తథైవ చ।
భక్ష్యాభక్ష్యం చరాజేంద్ర దోషాదోషం చ నాత్యజన్॥ 12-58-20(67060)
విప్లుతే నరలోకేఽస్మింస్తతో బ్రహ్మ ననాశ హ।
నాశాచ్చ బ్రహ్మణో రాజంధర్మో నాశమథాగమత్॥ 12-58-21(67061)
నష్టే బ్రహ్మణి ధర్మే చ దేవాస్త్రాసమథాగమన్।
తే త్రస్తా నరశార్దూల బ్రహ్మాణం శరణం యయుః॥ 12-58-22(67062)
ప్రపద్య భగవంతం తే దేవం లోకపితామహం।
ఊచుః ప్రాంజలయః సర్వే దుఃఖవేగసమాహతాః॥ 12-58-23(67063)
భగవన్నరలోకస్థం గ్రస్తం బ్రహ్మ సనాతనం।
లోభమోహాదిభిర్భావైస్తతో నో భయమావిశత్॥ 12-58-24(67064)
బ్రహ్మణశ్చ ప్రణాశేన ధర్మో వ్యనశదీశ్చర।
తతస్తు సమతాం యాతా మర్త్యైస్త్రిభువనేశ్వరాః॥ 12-58-25(67065)
అధోర్భివర్షాస్తు వయం భౌమాస్తూర్ధ్వప్రవర్షిణః।
క్రియావ్యుపరమాత్తేషాం తతోఽగచ్ఛామ సంశయం॥ 12-58-26(67066)
అత్ర నిఃశ్రేయసం యన్నస్తద్ధ్యాయస్వ పితామహ।
త్వత్ప్రసాదాత్సముత్థోసౌ ప్రభావో నో భవత్వయం॥ 12-58-27(67067)
తానువాచ సురాన్సర్వాన్స్వయంభూర్భగవాంస్తతః।
శ్రేయోఽహం చింతయిష్యామివ్యేతు వో భీః సురోత్తమాః॥ 12-58-28(67068)
తతోఽధ్యాయసహస్రాణాం శతం చక్రే స్వబుద్ధిజం।
యత్ర ధర్మస్తథైవార్థః కామశ్చైవానువర్ణితః॥ 12-58-29(67069)
త్రివర్గ ఇతి విఖ్యాతో గణ ఏవ స్వయంభువా।
చతుర్థో మోక్ష ఇత్యేవ పృథగర్థః పృథగ్గుణః॥ 12-58-30(67070)
మోక్షస్యాస్తి త్రివర్గోఽన్యః ప్రోక్తః సత్వం రజస్తమః।
స్థానం వృద్ధిః క్షయశ్చైవ త్రివర్గశ్చైవ దండజః॥ 12-58-31(67071)
ఆత్మాదేశశ్చ కాలశ్చాప్యుపాయాః కృత్యమేవ చ।
సహాయాః కారణం చైవ షడ్వర్గో నీతిజః స్మృతః॥ 12-58-32(67072)
త్రయీ చాన్వీక్షికీ చైవ వార్తా చ భరతర్షభ।
దండనీతిశ్చ విపులా విద్యాస్తత్ర నిదర్శితాః॥ 12-58-33(67073)
అమాత్యలిప్సా ప్రణిధీ రాజపుత్రస్య లక్షణం।
చారశ్చ వివిధోపాయః ప్రణిధిశ్చ పృథగ్విధః॥ 12-58-34(67074)
సామభేదః ప్రదానం చ తతో దండశ్చ పార్థివ।
ఉపేక్షా పంచమీ చాత్ర కార్త్స్న్యేన సముదాహృతా॥ 12-58-35(67075)
మంత్రశ్చ వర్ణితః కృత్స్నో మంత్రభేదార్థ ఏవ చ।
విభ్రమశ్చైవ మంత్రస్య సిద్ధ్యసిద్ధ్యోశ్చ యత్ఫలం॥ 12-58-36(67076)
సంధిశ్చ త్రివిధాభిఖ్యో హీనో మధ్యస్తథోత్తమః।
భయసత్కారవిత్తాఖ్యం కార్త్స్న్యేన పరివర్ణితం॥ 12-58-37(67077)
యాత్రాకాలాశ్చ చత్వారస్త్రివర్గస్య చ విస్తరః।
విజయో ధర్మయుక్తశ్చ తథార్థవిజయశ్చ హ॥ 12-58-38(67078)
ఆసురశ్చైవ విజయః కార్త్స్న్యేన పరివర్ణితః।
లక్షణం పంచవర్గస్య త్రివిధం చాత్ర వర్ణితం॥ 12-58-39(67079)
ప్రకాశశ్చాప్రకాశశ్చ దణ్·డోఽథ పరిశబ్దితః।
ప్రకాశోఽష్టవిధస్తత్ర గుహ్యశ్చ బహువిస్తరః॥ 12-58-40(67080)
రథా నాగా హయాశ్చైవ పాదాతాశ్చైవ పాండవ।
విష్టిర్నావశ్చరాశ్చైవ దేశికా ఇతి చాష్టమః।
అంగాన్యేతాని కౌరవ్య ప్రకాశాని బలస్య తు॥ 12-58-41(67081)
జంగమాజంగమాశ్చోక్తాశ్చూర్ణయోగా విషాదయః।
స్పర్శే చాభ్యవహార్యే చాప్యుపాంశుర్వివిధః స్మృతః॥ 12-58-42(67082)
`క్రీడాపూర్వే రణే ద్యూతే విస్రంభణసమన్వితం।
ఉక్తం కైతవ్యమిత్యేతదుపాయో నవమో బుధైః॥ 12-58-43(67083)
ఉపేక్షా సర్వకార్యేషు కర్మణాం కరణేషు చ।
అనిష్టానాం సముత్థానే త్రివర్గో నశ్యతే యయా॥ 12-58-44(67084)
ఇంద్రజాలాదికా మాయా వాజీవనకుశీలవైః।
సునిమిత్తైదుర్నిమిత్తైరుత్పాతైశ్చ సమన్వితం॥ 12-58-45(67085)
డంభో లింగం సమాశ్రిత్య శత్రువర్గే ప్రయుజ్యతే।
శాఠ్యం నిశ్చేష్టతా ప్రోక్తా చిత్తదోషప్రదూషికా॥' 12-58-46(67086)
అరిర్మిత్ర ఉదాసీన ఇత్యేతేఽప్యనువర్ణితాః।
కృత్స్నా మార్గగుణాశ్చైవ తథా భూమిగుణాశ్చ హ।
ఆత్మరక్షణమాశ్వాసః స్పర్శానాం చాన్వవేక్షణం॥ 12-58-47(67087)
కల్పనా వివిధాశ్చాపి నృనాగరథవాజినాం।
వ్యూహాశ్చ వివిధాభిఖ్యా విచిత్రం యుద్ధకౌశలం॥ 12-58-48(67088)
ఉత్పాతాశ్చ నిపాతాశ్చ సుయుద్ధం సుపలాయితం।
శస్త్రాణాం పాలనం జ్ఞానం తథైవ భరతర్షభ॥ 12-58-49(67089)
బలవ్యసనయుక్తం చ తథైవ బలహర్షణం।
పీడా చాపదకాలశ్చ భయకాలశ్చ పాండవ॥ 12-58-50(67090)
తథాఖ్యాతవిధానం చ యోగః సంచార ఏవ చ।
చోరైరాటవికైశ్చోగ్రైః పరరాష్ట్రస్య పీడనం॥ 12-58-51(67091)
అగ్నిదైర్గరదైశ్చేవ ప్రతిరూపకకారకైః।
శ్రేణిముఖ్యోపజాపేన వీరుధశ్ఛేదనేన చ॥ 12-58-52(67092)
దూషణేన చ నాగానామాతంకజననేన చ।
ఆరాధనేన భక్తస్య పత్యుశ్చోపగ్రహేణ చ॥ 12-58-53(67093)
సప్తాంగస్య చ రాజ్యస్య హ్రాసవృద్ధిసమీక్షణం।
దూతసామర్థ్యయోగశ్చ రాష్ట్రస్య చ వివర్ధనం॥ 12-58-54(67094)
అరిమధ్యస్థమిత్రాణాం సంయక్చోక్తం ప్రపంచనం।
అవమర్దః ప్రతీఘాతస్తథైవ చ బలీయసాం॥ 12-58-55(67095)
వ్యవహారః సుసూక్ష్మశ్చ తథా కంటకశోధనం।
శ్రమో వ్యాయామయోగశ్చ యోగద్రవ్యస్య సంచయః॥ 12-58-56(67096)
అభృతానాం చ భరణం భృతానాం చాన్వవేక్షణం।
అంతకాలే ప్రదానం చ వ్యసనే చాప్రసంగితా॥ 12-58-57(67097)
తథా రాజగుణాశ్చైవ సేనాపతిగుణాశ్చ హ।
కరణస్య చ కర్తుశ్చ గుణదోషాస్తథైవ చ॥ 12-58-58(67098)
దుష్టేంగితం చ వివిధం వృత్తిశ్చైవానువర్తినాం।
శంకితత్వం చ సర్వస్య ప్రమాదస్య చ వర్జనం॥ 12-58-59(67099)
అలబ్ధలిప్సా లబ్ధస్య తథైవ చ వివర్ధనం।
ప్రదానం చ వివృద్ధస్య పాత్రేభ్యో విధివత్తథా॥ 12-58-60(67100)
విసర్గోఽర్థస్య ధర్మార్థమర్థార్థం కామహేతుకం।
చతుర్థం వ్యసనాఘాతే తథైవాత్రానువర్ణితం॥ 12-58-61(67101)
క్రోధజాని తతోగ్రాణి కామజాని తథైవ చ।
దశోక్తాని కురుశ్రేష్ఠ వ్యసనాన్యత్ర చైవ హ॥ 12-58-62(67102)
మృగయాక్షాస్తథా పానం స్త్రియశ్చ భరతర్షభ।
కామజాన్యాహురాచార్యాః ప్రోక్తానీహ స్వయంభువా॥ 12-58-63(67103)
వాక్పారుష్యం తథోగ్రత్వ దండపారుష్యమేవ చ।
ఆత్మనో నిగ్రహస్త్యాగో హ్యర్థదూషణమేవ చ॥ 12-58-64(67104)
యంత్రాణి వివిధాన్యేవ క్రియాస్తేషాం చ వర్ణితాః।
అవమర్దః ప్రతీఘాతః కేతనానాం చ భంజనం॥ 12-58-65(67105)
చైత్యద్రుమావమర్దశ్చ రోధః కర్మాంతనాశనం।
అపస్కరోఽథ వమనం తథోపాస్యా చ వర్ణితా॥ 12-58-66(67106)
పణవానకశంఖానాం భేరీణాం చ యుధిష్ఠిర।
ఉపార్జనం చ ద్రవ్యాణాం పరమర్మ చ తాని షట్॥ 12-58-67(67107)
లబ్ధస్య చ ప్రశమనం సతాం చైవాభిపూజనం।
విద్వద్భిరేకీభావశ్చ జపహోమవిధిజ్ఞతా॥ 12-58-68(67108)
మంగలాలంభనం చైవ శరీరస్య ప్రతిక్రియా।
ఆహారయోజనం చైవ నిత్యమాస్తిక్యమేవ చ॥ 12-58-69(67109)
ఏకేన చ యథోత్థేయం సత్యత్వం మధురా గిరః।
ఉత్తమానాం సమాజానాం క్రియాః కేతనజాస్తథా॥ 12-58-70(67110)
ప్రత్యక్షాశ్చ పరోక్షాశ్చ సర్వాధికరణేష్వథ।
వృత్తేర్భరతశార్దూల నిత్యం చైవాన్వవేక్షణం॥ 12-58-71(67111)
అదండ్యత్వం చ విప్రాణాం యుక్త్యా దణ్·డనిపాతనం।
అనుజీవి స్వజాతిభ్యో గుణేభ్యశ్చ సముద్భవః॥ 12-58-72(67112)
రక్షణం చైవ పౌరాణాం రాష్ట్రస్య చ వివర్ధనం।
మండలస్థా చ యా చింతా రాజంద్వాదశరాజికా॥ 12-58-73(67113)
ద్విసప్తతిమతిశ్చైవ ప్రోక్తా యా చ స్వయంభువా।
దేశజాతికులానాం చ ధర్మాః సమనువర్ణితాః॥ 12-58-74(67114)
ధర్మశ్చార్థశ్చ కామశ్చ మోక్షశ్చాత్రానువర్ణితాః।
ఉపాయాశ్చార్థలిప్సా చ వివిధా భూరిదక్షిణః॥ 12-58-75(67115)
మూలకర్మక్రియా చాత్ర మాయాయోగశ్చ వర్ణితః।
దూషణం స్రోతసాం చైవ వర్ణితం చ స్థిరాంభసాం॥ 12-58-76(67116)
యైర్యైరుపాయైర్లోకస్తు న చలేదార్యవర్త్మనః।
తత్సర్వం రాజశార్దూల నీతిశాస్త్రేఽభివర్ణితం॥ 12-58-77(67117)
ఏతత్కృత్వా సుభం శాస్త్రం తతః స భగవాన్ప్రభుః।
దేవానువాచ సంహృష్టః సర్వాంఛక్రపురోగమాన్॥ 12-58-78(67118)
ఉపకారాయ లోకస్య త్రివర్గస్థాపనాయ చ।
నవనీతం సరస్వత్యా బుద్ధిరేషా ప్రభాషితా॥ 12-58-79(67119)
దండేన సహితా హ్యేషా లోకరక్షణకారికా।
నిగ్రహానుగ్రహరతా లోకాననుచరిష్యతి॥ 12-58-80(67120)
దండేన నీయతే చేదం దండం నయతి వా పునః।
దండనీతిరితిఖ్యాతా త్రీఁల్లోకానవపత్స్యతే॥ 12-58-81(67121)
పాంగుణ్యగుణసారైషా స్థాస్యత్యగ్రే మహాత్మసు।
ధర్మార్థకామమోక్షాశ్చ సకలా హ్యత్ర శబ్దితాః॥ 12-58-82(67122)
భీష్మ ఉవాచ। 12-58-83x(5478)
తతస్తాం భగవాన్నీతిం పూర్వం జగ్రాహ శంకరః।
బహురూపో విశాలాక్షః శివః స్థాణురుమాపతిః॥ 12-58-83(67123)
అనాదినిధనో దేవశ్చైతన్యాదిసమన్వితః।
జ్ఞానాని చ వశే యస్య తారకాదీన్యశేషతః॥ 12-58-84(67124)
అణిమాదిగుణోపేతమైశ్వర్యం న చ కృత్రిమం।
తుష్ట్యర్థం బ్రహ్మణః పుత్రో లలాటాదుత్థితః ప్రభుః॥ 12-58-85(67125)
అరుదత్సస్వనం ఘోరం జగతః ప్రభురవ్యయః।
జాయమానః పితా పుత్రే పుత్రః పితరి చైవ హి॥ 12-58-86(67126)
బుద్ధిం విశ్వసృజే దత్త్వా బ్రహ్మాండం యేన నిర్మితం।
యస్మిన్హిరణ్మయో హంసః శకునిః సమపద్యత॥ 12-58-87(67127)
కర్తా సర్వస్య లోకస్య బ్రహ్మా లోకపితామహః।
స దేవః సర్వభూతానాం మహాదేవః సనాతనః।
అసంఖ్యాతసహస్రాణాం రుద్రాణాం స్థానమవ్యయం॥ 12-58-88(67128)
యుగానామాయుషో హ్రాసం విజ్ఞాయ భగవాఞ్శివః।
సంచిక్షేప తతః శాస్త్రం మహాస్త్రం బ్రహ్మణా కృతం॥ 12-58-89(67129)
వైశాలాక్షమితి ప్రోక్తం తదింద్రః ప్రత్యపద్యత।
దశాధ్యాయసహస్రాణి సుబ్రహ్మణ్యో మహాతపాః॥ 12-58-90(67130)
మఘవానపి తచ్ఛాస్త్రం దేవాత్ప్రాప్య మహేశ్వరాత్।
ప్రజానాం హితమన్విచ్ఛన్సంచిక్షేప పురందరః॥ 12-58-91(67131)
సహస్త్రైః పంచభిస్తాత యదుక్తం బాహుదంతకం।
అధ్యాయానాం సహస్త్రైస్తు త్రిభిరేవ బృహస్పతిః।
సంచిక్షేపేశ్వరో బుద్ధ్యా బార్హస్పత్యం యదుచ్యతే॥ 12-58-92(67132)
అధ్యాయానాం సహస్రేణ కావ్యః సంక్షేపమబ్రవీత్।
తచ్ఛాస్త్రమమితప్రజ్ఞో యోగాచార్యో మహాయశాః॥ 12-58-93(67133)
ఏవం లోకానురోధేన శాస్త్రమేతన్మహర్షిభిః।
సంక్షిప్తమాయుర్విజ్ఞాయ లోకానాం హ్రాసి పాండవ॥ 12-58-94(67134)
అథ దేవాః సమాగంయ విష్ణుమూచుః ప్రజాపతిం।
ఏకో యోఽర్హతి మర్త్యేభ్యః శ్రైష్ఠ్య వై తం సమాదిశ॥ 12-58-95(67135)
తతః సంచింత్య భగవాందేవో నారాయణః ప్రభుః।
తైజసం వై విరజసం సోఽసృజన్మానసం సుతం॥ 12-58-96(67136)
విరజాస్తు మహాభాగః ప్రభుత్వం భువి నైచ్ఛత।
న్యాసాయైవాభవద్వుద్ధిః ప్రణీతా తస్య పాండవ॥ 12-58-97(67137)
కీర్తిమాంస్తస్య పుత్రోఽభూత్సోఽపి మర్త్యాధికోఽభవత్।
కర్దమస్తస్య తు సుతః సోఽప్యతప్యన్మహత్తపః॥ 12-58-98(67138)
ప్రజాపతేః కర్దమస్య త్వనంగో నామ వీర్యవాన్।
ప్రజా రక్షయితా సాధుర్దండనీతివిశారదః॥ 12-58-99(67139)
అనంగపుత్రోఽతిబలో నీతిమానభిగంయ వై।
ప్రతిపేదే మహారాజ్యమథేంద్రియవశోఽభవత్॥ 12-58-100(67140)
`ప్రాప్య నారీం మహాభాగాం రూపిణీం కామమోహితః।
సౌభాగ్యేన చ సంపన్నాం గుణైశ్చానుత్తమాం సతీం'॥ 12-58-101(67141)
మృత్యోస్తు దుహితా రాజన్సునీథా నామ నామతః।
ప్రఖ్యాతా త్రిషు లోకేషు యా సా వేనమజీజనత్॥ 12-58-102(67142)
తం ప్రజాసు విధర్మాణం రాగద్వేషవశానుగం।
మంత్రపూతైః కుశైర్జఘ్నుర్ఋషయో బ్రహ్మవాదినః॥ 12-58-103(67143)
మమంథుర్దక్షిణం చోరుమృషయస్తస్య భారత।
తతోఽస్య వికృతో జజ్ఞే హ్రస్వకః పురుషోఽశుచిః॥ 12-58-104(67144)
దగ్ధస్థూణాప్రతీకాశో రక్తాక్షః కృష్ణమూర్ధజః।
నిషీదేత్యేవమూచుస్తమృషయో బ్రహ్మవాదినః॥ 12-58-105(67145)
తస్మాన్నిషాదాః సంభూతాః క్రూరాః శైలవనాశ్రయాః।
యే చాన్యే వింధ్యనిలయా ంలేచ్ఛాః శతసహస్రశః॥ 12-58-106(67146)
భూయోఽస్య దక్షిణం పాణిం మమంథుస్తే మహర్షయః।
తతః పురుష ఉత్పన్నో రుపేణేంద్ర ఇవాపరః॥ 12-58-107(67147)
కవచీ బద్ధనిస్త్రింశః సశరః సశరాసనః।
వేదవేదాంగవిచ్చైవ ధనుర్వేదే చ పారగః॥ 12-58-108(67148)
తం దండనీతిః సకలా శ్రితా రాజన్నరోత్తమం।
తతస్తు ప్రాంజలిర్వైన్యో మహర్షీస్తానువాచ హ॥ 12-58-109(67149)
సుసూక్ష్మా మే సముత్పన్నా బుద్ధిర్ధరర్మార్థదర్శినీ।
అనయా కిం మయా కార్యం తన్మే తత్త్వేన శంసత॥ 12-58-110(67150)
యన్మాం భవంతో వక్ష్యంతి కార్యమర్థసమన్వితం।
తదహం వః కరిష్యామి నాత్ర కార్యా విచారణా॥ 12-58-111(67151)
తమూచుస్తత్ర దేవాస్తే తే చైవ పరమర్షయః।
నియతో యత్ర ధర్మో వై తమశంకః సమాచర॥ 12-58-112(67152)
ప్రియాప్రియే పరిత్యజ్య సమః సర్వేషు జంతుషు।
కామం క్రోధం చ లోభం చ మానం చోత్సృజ్య దూరతః॥ 12-58-113(67153)
యశ్చ ధర్మాత్ప్రవిచలేల్లోకే కశ్చన మానవః।
నిగ్రాహ్యస్తే స్వబాహుభ్యాం శశ్వద్ధర్మమవేక్షతా॥ 12-58-114(67154)
ప్రతిజ్ఞాం చాధిరోహస్వ మనసా కర్మణా గిరా।
పాలయిష్యాంయహం భౌమం బ్రహ్మ ఇత్యేవ చాసకృత్॥ 12-58-115(67155)
యశ్చాత్ర ధర్మ ఇత్యుక్తో దండనీతివ్యపాశ్రయః।
తమశంకః కరిష్యామి స్వవశో న కదాచన॥ 12-58-116(67156)
అదండ్యా మే ద్విజాశ్చేతి ప్రతిజానీష్వ చాభిభో।
లోకం చ సంకరాత్కృత్స్నం త్రాతాఽస్మీతి పరంతప॥ 12-58-117(67157)
వైన్యస్తతస్తానువాచ దేవానృషిపురోగమాన్।
బ్రాహ్మణా మే సహాయాశ్చేదేవమస్తు సురర్షభాః॥ 12-58-118(67158)
ఏవమస్త్వితి వైన్యస్తు తైరుక్తో బ్రహ్మవాదిభిః।
పురోధాశ్చాభవత్తస్య శుక్రో బ్రహ్మమయో నిధిః॥ 12-58-119(67159)
మంత్రిణో వాలఖిల్యాశ్చ సారస్వత్యో గణస్తథా।
మహర్షిర్భగవాన్గర్గస్తస్య సాంవత్సరోఽభవత్॥ 12-58-120(67160)
ఆత్మనాఽష్టమ ఇత్యేవ శ్రుతిరేషాం పరా నృషు।
ఉత్పన్నౌ బందినౌ చాస్య తత్పూర్వౌ సూతమాగధౌ॥ 12-58-121(67161)
తయో ప్రీతో దదౌ రాజా పృథుర్వైన్యః ప్రతాపవాన్।
అనూపదేశం సూతాయ మగధం మాగధాయ చ॥ 12-58-122(67162)
సమతాం వసుధాయాశ్చ స సంయగుదపాదయత్।
వైషంయం హి పరం భూమేరితి నః పరమా శ్రుతిః॥ 12-58-123(67163)
మన్వంతరేషు సర్వేషు విషమా జాయతే మహీ।
ఉజ్జహార తతో వైన్యః శిలాజాలాన్సమంతతః॥ 12-58-124(67164)
ధనుష్కోట్యా మహారాజ తేన శైలా విమర్దితాః।
స విష్ణునా చ దేవేన శక్రేణ విబుధైః సహ।
ఋషిభిశ్చ ప్రజాపాల్యే బ్రహ్మణా చాభిషేచితః॥ 12-58-125(67165)
తం సాక్షాత్పృథివీ భేజే రత్నాన్యాదాయ పాణ్·డవ।
సాగరః సరితాం భర్తా హిమవాంశ్చాచలోత్తమః॥ 12-58-126(67166)
శక్రశ్చ ధనమక్షయ్యం ప్రాదాత్తస్మై యుధిష్ఠిర।
రుక్మం చాపి మహామేరుః స్వయం కనకపర్వతః॥ 12-58-127(67167)
యక్షరాక్షసభర్తా చ భగవాన్నరవాహనః।
ధర్మే చార్థే చ కామే చ సమర్థం ప్రదదౌ ధనం॥ 12-58-128(67168)
హయా రథాశ్చ నాగాశ్చ కోటిశః పురుషాస్తథా।
ప్రాదుర్బభూవుర్వైన్యస్య చింతయానస్య పాండవ॥ 12-58-129(67169)
న జరా న చ దుర్భిక్షం నాధయో వ్యాధయః కుతః।
సరీసృపేభ్యః స్తేనేభ్యో న చాన్యేభ్యః కదాచన।
భయమాసీత్తతస్తస్య పృథివీ సస్యమాలినీ॥ 12-58-130(67170)
ఆపస్తస్తంభిరే చాస్య సముద్రమభియాస్యతః।
పర్వతాశ్చ దదుర్మార్గం ధ్వజభంగశ్చ నాభవత్॥ 12-58-131(67171)
తేనేయం పృథివీ దుగ్ధా సస్యాని దశ సప్త చ।
యక్షరాక్షసనాగానామీప్సితం యస్య యస్య యత్॥ 12-58-132(67172)
తేన ధర్మోత్తరశ్చాయం కృతో లోకో మహాత్మనా।
రంజితాశ్చ ప్రజాః సర్వాస్తేన రాజేతి శబ్ద్యతే॥ 12-58-133(67173)
బ్రాహ్మణానాం క్షతత్రాణాత్తతః క్షత్రియ ఉచ్యతే।
ప్రథితా ధర్మతశ్చేయం పృథివీ సాధుభిః స్మృతా॥ 12-58-134(67174)
స్థాపనం చాకరోద్విష్ణుః స్వయమేవ సనాతనః।
నాతివర్తిష్యతే కశ్చిద్రాజంస్త్వామితి భారత॥ 12-58-135(67175)
తతః స భగవాన్విష్ణురావివేశ చ పార్థివం।
దేవవన్నరదేవానాం నమతీదం జగత్తతః॥ 12-58-136(67176)
దండనీత్యా చ సతతం రక్షితారం నరేశ్వరం।
నాధర్షయేత్తథా కశ్చిచ్చారనిష్పందదర్శనాత్॥ 12-58-137(67177)
శుభం హి కర్మ రాజేంద్ర శుభత్వాయోపకల్పతే।
ఆత్మనా కరణైశ్చైవ సమస్యేహ మహీక్షితః॥ 12-58-138(67178)
కో హేతుర్యద్వశే తిష్ఠేల్లోకో దైవాదృతే గుణాత్॥ 12-58-139(67179)
విష్ణోర్లలాటాత్కమలం సౌవర్ణమభవత్తదా।
శ్రియః సకాశాదర్థశ్చ జాతో ధర్మస్య పాండవ।
అథ ధర్మస్తథైవార్థః శ్రీశ్చ రాజ్యే ప్రతిష్ఠితా॥ 12-58-141(67181)
సుకృతస్య క్షయాచ్చైవ స్వర్లోకాదేత్య మేదినీం।
పార్థివో జాయతే తాత దండనీతివిశారదః॥ 12-58-142(67182)
మాహాత్ంయేన చ సంయుక్తో వైష్ణవేన నరో భువి।
బుద్ధ్యా భవతి సంయుక్తో మాహాత్ంయం చాధిగచ్ఛతి॥ 12-58-143(67183)
స్థాపితం చ తతో దేవైర్న కశ్చిదతివర్తతే।
తిష్ఠత్యేకస్య చ వశే తం చైవానువిధీయతే॥ 12-58-144(67184)
శుభం హి కర్మ రాజేంద్ర శుభత్వాయోపకల్పతే।
తుల్యస్యైకస్య యేనాయం లోకో వచసి తిష్ఠతి॥ 12-58-145(67185)
యోఽస్య వై ముఖమద్రాక్షీత్సోఽస్య సర్వో వశానుగః।
సుభగం చార్థవంతం చ రూపవంతం చ పశ్యతి॥ 12-58-146(67186)
మహత్త్వాత్తస్య దండస్య నీతిర్విస్పష్టలక్షణా।
నయశ్చారశ్చ విపులో యేన సర్వమిదం తతం॥ 12-58-147(67187)
ఆగమశ్చ పురాణానాం మహర్షీణాం చ సంభవః।
తీర్థవంశశ్చ వంశశ్చ క్షత్రియాణాం యుధిష్ఠిర॥ 12-58-148(67188)
సకలం చాతురాశ్రంయం చాతుర్హోత్రం తథైవ చ।
చాతుర్వర్ణ్యం తథైవాత్ర చాతుర్విద్యం చ కీర్తిం॥ 12-58-149(67189)
ఇతిహాసోపవేదాశ్చ న్యాయః కృత్స్నశ్చ వర్ణితః।
తపో జ్ఞానమర్హిసా చ సత్యం దానమమత్సరః॥ 12-58-150(67190)
వృద్ధోపసేవా దానం చ శౌచముత్థానమేవ చ।
సర్వభూతానుకంపా చ సర్వమత్రోపవర్ణితం॥ 12-58-151(67191)
భువి వాచోగతం యచ్చ తచ్చ సర్వం సమర్పితం।
తస్మిన్పైతామహే శాస్త్రే పాండవేయ న సంశయః॥ 12-58-152(67192)
తతో జగతి రాజేంద్ర సతతం శబ్దితం బుధైః।
దేవాశ్చ నరదేవాశ్చ తుల్యా ఇతి విశాంపతే॥ 12-58-153(67193)
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం మహత్త్వం ప్రతి రాజసు।
కార్త్స్న్యేన భరతశ్రేష్ఠ కిమన్యదిహ వర్తతే॥ ॥ 12-58-154(67194)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి అష్టపంచాశోఽధ్యాయః॥ 58॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-58-1 కల్యం ప్రాతః॥ 12-58-5 ఆనుషత్వే సమానేఽపి కింనిమిత్తేయం ఏకస్మిన్నిగ్రాహనుగ్రహశక్తిరితి పృచ్ఛతి య ఇత్యాదినా॥ 12-58-14 దండః దమనం। దాండికో దండప్రణేతా॥ 12-58-15 మోహో వైచిత్యం॥ 12-58-16 ప్రతిపత్తివిమోహాత్ జ్ఞానలోపాత్॥ 12-58-20 నాత్యజందుష్టమదుష్టం చ సర్వం స్వీచక్రురిత్యర్థః॥ 12-58-21 బ్రహ్మ వేదః। ధర్మో యజ్ఞః॥ 12-58-25 మర్త్యైః సమతాం యాతాః స్మ। స్వాహాద్యభావేన క్షీణాః స్మ ఇత్యర్థః॥ 12-58-26 హవిర్ధారాభిరూర్ధ్వప్రవర్షిణః। తతశ్చాన్నాభావాన్నశ్యామ ఇత్యర్థః॥ 12-58-30 పృథగర్థః త్రివర్గఫలాపేక్షయా విపరీతఫలః। పృథగ్గుణః త్రివర్గసాధనాపేక్షయా విపరీతసాధనః॥ 12-58-31 మోక్షస్య త్రివర్గో ధర్మాదిరన్యో నిష్కామః। ధర్మాదేర్భేదశ్చ సత్వాదిగుణప్రాధాన్యనిమిత్త ఇత్యర్థః। దండాత్స్థానం సాంయం వణిజాం వృద్ధిస్తపస్వినాం క్షయశ్చోరాణాం చ భవతీత్యాహార్ధేన స్థానమితి॥ 12-58-32 నీతిజాన్షంగుణానాహ ఆత్మేతి। ఆత్మాచిత్తం। నీతిబలాత్ప్రజానాం చిత్తం దుఃస్థితమపి సుస్థితం భవతి। కుదేశోఽపి సుదేశో భవతి। కలిరపి కృతం భవతి। ఉపాయాః సాధనాని। కృత్యం కృతినిర్వర్త్యం ప్రయోజనం। సహాయాః సుహృదాదయః॥ 12-58-33 త్రయీ కర్మకాండః। ఆన్వీక్షికీ జ్ఞానకాండః। వార్తా కృషివాణిజ్యాదిజీవికాకాండః। దండనీతిః పాలనవిద్యా। ఏతే ధర్మాదయస్తత్ర బ్రహ్మకృతశతసహస్రాధ్యాయే దర్శితాః॥ 12-58-34 ప్రణిధిర్గుప్తశ్చారః। సచ చారో వివిధోపాయః। బ్రహ్మచార్యాదివేషధారీ। ఏకైకస్మిన్స్థానే పృథక్పృథగ్వేషః॥ 12-58-35 సామాదిచతుష్టయముపేక్షా చ పంచమీత్యుపాయాః॥ 12-58-36 విభ్రమో భేదార్థే॥ 12-58-37 భయేన సంధిర్హీనః। సత్కారేణ మధ్యమః। విత్తగ్రహణేనోత్తమః। తంత్రయం సంధికారణం వర్ణితం॥ 12-58-38 చత్వారో మిత్రవృద్ధిః కోశసంచయశ్చ స్వస్య మిత్రనాశః కోశహానిశ్చ పరస్యేతి॥ 12-58-39 ఆసురో విజయః సౌప్తికే గతః। పంచవర్గోఽమాత్యరాష్ట్రదుర్గాణి బలం కోశశ్చ పంచమః। త్రివిధముత్తమమధ్యమాధమభేదేన॥ 12-58-40 దండః సేనా॥ 12-58-41 విష్టిర్విష్టిగృహీతా భారవాహాః। చరాశ్చారాః। దేశికా ఉపదేష్టారో గురవః॥ 12-58-42 జంగమా మహావృశ్చికాదిజాః। అజంగమాః రక్తశృంగికాదయః। స్పర్శే వస్రాదౌ। అభ్యవహార్యేఽన్నాదౌ। ఉపాంశరభిచారాదిరితి వివిధో విషయోగరూపో దండః॥ 12-58-47 మార్గేగుణాః గ్రహనక్షత్రాదిమార్గగుణాః। భూమిగుణాశ్చతురశీతిభూవలాని యామలోక్తాని। ఆత్మరక్షణం మంత్రయంత్రాదినా। సర్గాణాం చాన్వవేక్షణం ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-58-48 కల్పనాః బలపుష్టికరా యోగాః। వివిధాభిఖ్యాశ్చక్రవ్యూహక్రౌంచవ్యూహాదినానానామానః॥ 12-58-49 ఉత్పాతా- గ్రహయుద్ధాదయో ధూమకేత్వాదయశ్చ। నిపాతాః ఉల్కాపాతభూమికంపాదయః। శాస్త్రాణాం పాలనం తీక్ష్ణీకరణం। శాస్త్రాణాం పాలనం ఇతి ట. డ. పాఠః॥ 12-58-50 ఆపదాం సమూహ ఆపదం తస్య కాల ఆపదకాలః॥ 12-58-51 ఆఖ్యాతమభిమంత్రితదుందుభిష్వనినా ప్రయాణాదికథనం। యోగః పతాకాదిమంత్రణాది। తయోః సంచారః శ్రవణదర్శనాభ్యాం పరమోహనం। ఏతత్సర్వం తత్ర ఉక్తమితి సర్వత్ర యోజ్యం॥ 12-58-52 గరదైః విషదైః ప్రతిరూపకం ప్రతిమా తత్కారకైస్తద్ద్వారా కార్మణకారిభిః కౌలికైః। శ్రేణిముఖ్యాః బలాధ్యక్షాదయస్తేషాముపజాపో భేదనం తేన। వీరుధశ్ఛేదనేన ధాన్యాద్యుచ్ఛేదేన॥ 12-58-53 నాగానాం దూషణం మంత్రతంత్రౌషధాదినా తేన పరరాష్ట్రస్య పీడనముక్తమితి ప్రపూర్వేణ సంబంధః॥ 12-58-56 కంటకశోధనం ఖలానామున్మూలనం। శ్రమో మల్లక్రీడా। వ్యాయామయోగః ఆయుధప్రయోగాభ్యాసః॥ 12-58-57 అర్థస్య కాలే దానే చ ఇతి ఝ. పాఠః। అప్రసంగితా అసంబంధః॥ 12-58-58 రాజగుణాః ఉత్థానాదయః॥ 12-58-60 పాత్రేభ్యః ప్రదానం ప్రథమం॥ 12-58-61 విసర్గో దానం ధర్మార్థం యజ్ఞార్థం ద్వితీయం। కాంయం తృతీయం। వ్యసనాధాతే చతుర్థం॥ 12-58-65 అవమర్దః పరచక్రేణ దేశాదేః పీడనం॥ 12-58-67 తాని ద్రవ్యాణి షట్ మణయః పశవః పృథ్వీ వాసో దాస్యాది కాంచనమితి॥ 12-58-69 మంగలం స్వర్ణాదికం తస్యాలంభనం స్పర్శః। ప్రతిక్రియా అలంకరణం॥ 12-58-70 ఏకస్యాప్యుత్థానప్రకారః। కేతనజాః గృహజాః। క్రియాః ధ్వజారోహణాద్యాః॥ 12-58-71 అధికరణేషు జనోపవేశనస్థానేషు చత్వరాదిషు॥ 12-58-72 జాతితో గుణతశ్చ సముద్భవో మాన్యత్వం॥ 12-58-73 ద్వాదశానాం రాజ్ఞాం సమూహో ద్వాదశరాజికా। మధ్యస్థస్య విజిగీషోశ్రతుర్దిక్షు చత్వారోఽరయస్తేభ్యోఽపరే చత్వారో మిత్రాణి తేభ్యః పరే చత్వార ఉదాసీనా ఇతి॥ 12-58-75 హే భూరిదక్షిణ॥ 12-58-76 మూలకర్మాణి కోశవృద్ధికరాణి కృష్యాదీని తేషాం క్రియా కరణప్రకారః॥ 12-58-81 నీయతే పురుషార్థఫలాయ ఇదం జగత్ దండం నయతి ప్రణయతి అనయా యా చేతి వా॥ 12-58-89 ప్రజానామాయుషః ఇతి ఝ. పాఠః। సంచిక్షేప సంక్షిప్తం కృతవాన్॥ 12-58-90 వైశాలాక్షం బాహుదంతకం బార్హస్పత్యమిత్యుత్తరోత్తరసంక్షిప్తదండనీతిగ్రంథనామాని॥ 12-58-98 పంచాదిగోఽభవదితి ఝ. పాఠః। తత్ర పంచాతిగః విషయాతిగః ముక్త ఇత్యర్థః॥ 12-58-99 అనంగఇత్యంగస్యైవ నామాంతరం॥ 12-58-120 సాంవత్సరో జ్యౌతిషికః॥ 12-58-121 ఆత్మనా స్వశరీరేణ సహాష్టమః పృథుర్విష్ణోః సకాశాదిత్యర్థః। తథాహి- విష్ణుః ప్రథమః। విరజా ద్వితీయః। కీర్తిమాంస్తృతీయః। కదమశ్చతుర్థః। అనంగః పంచమః। అతిబలః షష్ఠః। వేనః సప్తమః। పృథురష్టమ ఇతి॥ 12-58-134 ప్రథితావనతా చేతి విగ్రహే వర్ణలోపవికారాభ్యాం పృథివీ॥ 12-58-135 స్థాపనం మర్యాదాం॥ 12-58-136 తపసా భగవాన్విష్ణురావివేశ చ భూమిపం। ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-58-138 చారాణాం నిష్పందః సంచారస్తద్ద్వారా యద్దర్శనం లోకవృత్తాంతస్య మహీక్షితః కర్మేతి సంబంధః॥ 12-58-139 విష్ణుర్భూమిపమావివేశేత్యుక్తం తత్రోపపత్తిః క ఇత్యర్ధేన॥ 12-58-144 స్థాపనామథ చేద్దేవీం న కశ్చిదతివర్తత ఇతి ట. డ. థ. పాఠః॥ 12-58-145 తుల్యస్య స్తాద్యవయవైః సమస్య॥ 12-58-147 దండసామర్థ్యాదేవ లోకే నీత్యాదికం దృశ్యత ఇత్యర్థః॥ 12-58-148 ఆగమాదికం చాత్ర గ్రంథే కీర్తితం॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.